Sanırım Fransız atasözüdür: “İnsan kendi köyünde peygamber olamaz!” der.

Bizim toprağın insanı, yaşadığı çileli coğrafyada biriktirdiklerini hafızasında damıtarak yakınlarımızda olanı küçümseme doğamızı anlatmak için “Ev danasından öküz olmaz!” deyiverir.

Bir insanın herhangi bir alandaki başarısını ölçerken içinde yaşadığı topluluklara uzanmak gerekir. Başarı kendi topluluğunuzda da inkâr edilemiyor ve sağa sola çekiştirilerek aşındırılamıyorsa yerelde olduğu kadar küresel ölçekte de kalıcı etki yaratabilir.

Topluluklar düzleminde iletişim ve etkileşimlerin hızı ve yönü hakkında bilgimiz ve fikrimiz varsa “anlama düzeyimizi” yükseltebiliriz.

Joel Mokyr Nobel Ödülü’nü aldığında içinde bulunduğu iktisatçı ve tarihçi topluluklarından gelen tepkilerden küçük bir arşiv oluşturdum. Meslek çevresinde aldığı ödülü hak ettiğine ilişkin ortak bir kanı vardı. Çalışmalarında gösterdiği özenin yarattığı saygınlığı hemen hemen herkes onaylıyordu. Bir iktisat tarihçisi olan Mokyr’ın “Sermaye birikimi sürdürülebilir büyümeyi tek başına sağlayamaz. Bu ancak ‘faydalı bilginin’ genişlemesiyle mümkün olabilir” saptaması zihnimde bambaşka bir önceliği hak etti.

Bizim topraklarımızdan fışkıran, uluslararası eleklerin en üstünde yer edinen Daron Acemoğlu’nun yeni dünya düzeni için oluşturmaya çalıştığı “kuramsal çerçevelerin” temel varsayımlarından biri “topluluk içinde sosyal öğrenme”dir. Acemoğlu, insanların güvene ve ortak geçmişe, normlara ve çıkarlara dayalı geniş ve birbiriyle kesişen toplulukları aracılığıyla iletişim kurarak bilgi paylaştığını ve “kolektif faydalı bilgi ürettiğini” anlatır. Sonra da “Ilımlı toplulukçuluk önemli bir değişkendir” saptamasını yapar. Topluluklar arasındaki iletişimin ve etkileşimin “sosyal öğrenmenin” temeli olduğunu söyler. Sosyal öğrenme olmadan deneylerin neredeyse hiç faydası olmaz.

Acemoğlu’na göre insanlar içinde yer aldıkları topluluklarda inanç ve uygulamalarını değiştirebilir. Üretilecek kolektif bilgi, toplumu yaratmak istediği sonuca götürebilir. Topluluk ölçeğinde iletişim ve etkileşim önemsenmediğinde toplulukların katkıları sınırlı kalabilir. İletişim ve güven, sosyal öğrenmenin de temelidir. Toplumların deney ve deneyimlerini paylaşmaları, toplumsal bilginin üretilmesi, olgunlaştırılması ve çoğaltılması çözüme giden yolun engellerini kaldırır ve toplumları yaratılmak istenen sonuca en kısa yoldan götürebilir. Toplumsal anlama ve ortak anlayış çok önemli bir güçtür. Bu gücün kullanılma biçimleri yönetimlerin kalitesini de belirler.

Odalarda ve borsalarda “meslek komiteleri” iş dünyasının sahadaki “toplulukları”dır. Meslek komitelerinin yapılarını, işlevlerini ve kültürlerini küresel ekonomideki değişmeleri dikkate alarak yeniden düzenlemek gerekir. Düzenlemeler, iş dünyasının “farkındalık düzeyini” yükseltmesinin ilk adımını oluşturacaktır. Topluluklarda oluşturulacak “faydalı bilgi”, geleceğin değer yaratma zincirinde nasıl konumlanacağımızı da belirleyecektir.

“Farkındalık düzeyi” kavramı kulaklara hoş geliyor ve olumlu çağrışımlar yapıyor. Kavramın yarattığı çağrışımı pragmatist ve popülist algıların yarattığı “sloganların tuzaklarına” düşürmemek için yeni arayışlara yönelmek gerekmektedir.

Çevremizde oluşan topluluklara bir de bu gözle bakalım… Belki bizi başka bir yol ve yöntem bulmaya götürebilir.