ŞEHRİN DEMİRYOLUYLA BULUŞMASI

Son Güncelleme : 12 Şubat 2017 07:02
ŞEHRİN DEMİRYOLUYLA BULUŞMASI

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Bölümü'nden Prof. Dr. Osman Köksal ile söyleşimizin bu bölümünde Eskişehir'in, Osmanlı son döneminde önemli bir ulaşım merkezi konumuna yükselişi, nüfus yelpazesindeki değişimlerini konuştuk.

TARİHE İZ BIRAKAN ŞEHİR: ESKİŞEHİR - (2. BÖLÜM)

SÖYLEŞİ: ÇAĞLAR ÖZYAZICI

Tanzimat sonrası dönemdeki gelişmelerin

Eskişehir'de yansımaları var mı sizce ve neler?

Var tabii. Sanayi devrimini yaşayan Avrupa'daki sınai gelişmeler gecikmiş olarak ve kırıntılar halinde de olsa Osmanlı topraklarına da ithal ediliyor elverdikçe. Son vakanüvisimiz Abdurrahman Şeref'in deyimiyle Tanzimat'ın "muhsenatı refte refte" yani güzellikleri dalga dalga yayılırken Eskişehir'e de yansımaları oldu. En basitinden başlayayım. 1866 yılı Ekim ayı sonunda Telgraf hizmete giriyor şehirde, Bilecik üzerinden bağlanan bir hatla. O günkü sosyo-ictimai yaşantı açısından çok da hayati bir yenilik değil gibi duruyor. Halbuki öyle değil, onun bir büyüsü, şehirlilik adına bir cazibesi, heyecanı var. Türkü, şarkı nakaratlarının figürü olması boşuna değil. Telgrafı Kırım Harbi'ne Rusya'ya karşı Osmanlı Devleti yanında katılan Avrupalı devletler kendi orduları ve memleketleriyle haberleşmek için Avrupa yakasına çekmişlerdi harp içerisinde, demek ki on yıl sonra Eskişehir'de. 1884'de Ziraat Bankası şubesi açılıyor. Önce yaklaşmakta tereddüt eden halk bir alışınca kredi kuyrukları oluşuyor. Tabii her nimetin külfeti de var. II. Meşrutiyet sonrası yerel Eskişehir gazetelerinin sayfaları, Zıraat Bankası borçlularının, ya da borçlarını ödeyemedikleri için ipotek edilen tarlalarının mahkeme kararıyla satış listeleriyle doludur. Şehirdeki canlanma açısından en önemli hadise Demiryolunun gelişidir bence şüphesiz.



Şehir Demiryolu'na Nasıl Kavuştu?

Osmanlı Devleti, yüzyılın ikinci yarısında gerek Balkanlar'da elinde kalan topraklarda, gerekse Anadolu yakasında demiryolu yapımına eğilmeye başladı. Sonuçta o dönemde, karayolu taşımacılığında en ucuz, en seri, en rantabl ve güvenli mutavassıt araç. Hem sivil ulaşım, hem askeri sevkiyat, hem mal taşımacılığı için büyük kolaylık ve avantaj sağlıyor. Motorlu araçlar henüz devrede değil. Ancak devletin bizatihi bu işi yapacak ne mali ne teknik gücü müsait. Bundan ötürü ancak Avrupalı devletler eliyle bu hatları yaptırmak durumunda. Hem kredi, hem teknoloji konusunda onlara medyun. Batılı devletler açısından da bulunmaz fırsat bir yerde bu. Hem büyük karlar elde edecekler, hem isale ettikleri güzergahlardaki ham madde kaynaklarına kavuşacaklar, hem de hat çektikleri alanları ileriye yönelik kendi menfaatlerine kolonize edecekler. Kendi aralarında da büyük rekabetler yaşıyorlar. Bu yüzden çok ağır işleyen, çetrefilli bir süreçte ilerledi Osmanlı demiryolları projesi. Çok da pahalıya mal oluyordu. Rumeli demiryollarının büyük kısmı Belçikalı banker Baron Hirş'in Kumpanyası marifetiyle yaptırıldı. Anadolu yakasında ilk demiryolu hattı olan İzmir-Aydın hattını İngilizler üstlendiler. 1856'da aldıkları 130 km. lik hattı tam 11 yıl sonra 1867'de hizmete açabildi İngiliz firması, ekabirliğe bakın. Eskişehir'i ilgilendiren hattın Haydarpaşa-İzmit etabını Osmanlı hükümeti kendi hesabına yaptırdı 1871 yılında, ancak işletemedi. Teknik kadro, ekipman, işletme tecrübesi lazım hiç bir hazırlığı yok.

Bundan dolayı Anadolu yakasında İstanbul-Ankara hattı ile Eskişehir'de bu hattan ayrılıp Kütahya-Afyon-Konya'ya uzanacak ikinci hattın yapım işi Osmanlı Devletinin yeni müttefiki, hatta bu günkü moda deyimle "stratejik ortağı" Alman kumpanyasına verildi.

Eskişehir demiryoluyla ne zaman buluştu ?

Doğruya doğru; Almanlar İngilizler gibi ayak sürümeyip kendilerine has iş disiplinleriyle yapım imtiyazı aldıkları hatları vaktinden evvel bitirdiler ve hizmete açtılar. 1888 de başladıkları 486 km.lik İzmit Ankara hattını 1893 yılı başında Ankara'ya ulaştırdılar. 1892 yılı başında imtiyazını aldıkları 445 km uzunluğundaki Eskişehir-Kütahya-Afyon-Konya hattını 1896 yılında bitirip işletmeye açtılar. Sekiz senede 970 km demiryolunu ikmal ettiler.

- ÜLKEMİZDE İLK DEMİRYOLU

Almanlar söz konusu Demiryolu hatlarını

salt yeni müttefikine katkı sağlamak için mi yaptı?

Değil elbet. Her şeyden evvel demir yolu yapımı ve işletmesi çok karlı bir iş. Söz konusu hatlar bu gün de popüler olan "yap işlet devret" modeliyle ihale ediliyor. İşletme hakkı 99 yıl. İkincisi, işletmeci firmaya kar garantisi veriliyor. İzmit-Ankara hattında her sene km. başına 15.000 Frank kar garantisi verildi mesela. Bunu biraz somutlaştıralım isterseniz: 1850-1914 yılları arasında Fransız Frangının Osmanlı Lirası karşısındaki değeri 0,043-0,044 bandında seyrediyor. 15 000 Frank, 600 Osmanlı Lirasının üzerinde bir para demek. Şaka değil, içerisinde 6,6 gram saf altın bulunan, 7.216 gram ağırlığında altın liradan bahsediyoruz. Eskişehir'den Konya'ya uzanan ikinci hattı, doğrudan km.ye 604 Altın Lira kar garantisiyle yaptılar. Yani firma, işletmeden yıllık bu kadar kar edemezse, üzerini devlet ödüyor. Epeyce zarar da ödedi nitekim. Kumpanya, kar garantisini de garantiye alıyor daha ilginci. Sözleşmeye göre hat güzergahındaki illerin (sancak) aşar vergileri, gerektiğinde işletmeden doğan zararı karşılamak üzere Duyun-ı Umumiye idaresine devredilip buralardaki şubelerinde teminat olarak tutuluyor. Kumpanya, demiryolu hattı boyunca sağlı sollu 20 km. lik alan içerisinde her türlü maden arama, işletme; orman alanlarından istediği gibi yararlanma, arkeolojik kazı yapma, yurt dışından yurt içinden ihtiyaç duyacağı her türlü araç, gereç, ekipmanı gümrüksüz getirme, istediği yerlere depo, mağaza, barınak türü sabit mekanlar yapma ve işletme imtiyazlarına sahip. İşin Almanya açısından dünya sömürgecilik yarışına dayalı başkaca gerekçeleri var ki onlara girmeyelim.

- ESKİŞEHİR TREN İSTASYONU OSMANLI DÖNEMİ

Demiryolu, Eskişehir'e

bir canlılık getirdi sonuçta.

Getirdi pek tabii. Dokuz yüz küsür km.lik yolun orta yerinde; Ankara-Konya ayrımının kavşak noktasın bir şehir oluverdi bir anda. Almanlar burada kocaman bir "Cer Atölyesi" yani yol yapım ve bakım istasyonu kurdular. Bir kaç yüz Alman mühendis ve teknik eleman çoluk çocuklarıyla burada yerleşti. Çocukları için halk arasında "Alman Mektebi" denilen iki katlı büyükçe bir okul binası bile yükseldi. Bu bina, aşağıda değineceğimiz üzere, Harb-i Umumi'de bir süreliğini Osmanlı yönetimi tarafından başka bir amaçla kiralanıp tefriş edilecektir. İstasyon bölgesi, şehir yerleşiminde yeni bir cazibe merkezi olmaya başlayınca, başka grupları da çekti haliyle. Buradan, Sarı-su'yun Porsuk çayı ile birleştiği adacığa doğru iki katlı, kanarya rengine boyalı Ermeni konakları yükselmeye başladı, birer ikişer ve Şehir İstasyon ve Porsuk boyuna kaymaya, genişlemeye başladı. Şehir nüfusu arttı. 1870'lerde merkez nüfus 15-16 000 civarında iken Birinci Dünya Harbi başlarında bunun ikiye katladığını düşünebilirsiniz.

ESKİŞEHİR PORSUK ÇAYI - OSMANLI DÖNEMİ

Şehrin sosyo-iktisadi hayatına

katkıları da oldu bu gelişmenin o zaman.

Oldu elbet. İlginç bir iki örnek vereyim. Almanlar, kendi yiyecek içecek kültürleri için gerekli gıda maddesi üretimini teşvik ettiler. Eskişehir'de patates üretimi gelişmeye, arpa üretimi artmaya başladı. Alman bira fabrikaları için maya bitkisi üretilmeye başlandı. Bir sanayi ülkesi olduğu için tarım makineleri satışı da gerçekleştirdi kısmen Almanya; ticaretten kaçılır mı? Ulaşım kolaylığı, geleneksel tarım ve hayvancılık alanlarını da canlandırdı. Dönemin vilayet yıllıkları (salnameler) güzel istatistikler sunar bu konuda. Mesela 1873-74'de şehirde 40 000 kıyye (okka) tiftik üretilirken 1907-08 yılında üretilen tiftik miktarı 130 000 okkaya yükselmiştir.

TARİHE İZ BIRAKAN ŞEHİR: ESKİŞEHİR İlgili haber için tıklayın.

TARİHE İZ BIRAKAN ŞEHİR: ESKİŞEHİR

Yorumlar (1) / Onay bekleyen (0)

Yorumlar editör onayından sonra görünecektir.

Yorum Ekle

genç

12 Şubat 2017 08:59
Şehir demiryolu ile buluşmuş ama Anadolu Üniversitesinde Raylı Sistemler Bölümü okuyanlar Demiryolu ile buluşamıyor ilgisiz alakasız bölümlerden alım yapılıyor
ESKİŞEHİR'E AFRİKA ÇIKARMASI
ESKİŞEHİR'E AFRİKA ÇIKARMASI
Afrika ülkelerinin ateşe ve büyükelçileri, Eskişehir Sanayi Odası'nda (ESO) bir araya geldi. 
METRUK BİNALAR SUÇ ODAĞI
METRUK BİNALAR SUÇ ODAĞI
Vali Özdemir Çakacak, başkanlığında yapılan Kaymakamlar Toplantısında il genelindeki asayişi değerlendirdi. 
KURT VE ATAÇ TAMAM
KURT VE ATAÇ TAMAM
CHP'nin Eskişehir adayları konusunda flaş bir gelişme yaşandı.
BÜYÜKERŞEN'E SALDIRI DAVASINDA KARAR VERİLDİ
BÜYÜKERŞEN'E SALDIRI DAVASINDA KARAR VERİLDİ
Eskişehir Büyükşehir Belediye Başkanı Yılmaz Büyükerşen'e yumruklu saldırıda bulunulduğu ve silah çekildiği iddiasıyla açılan davada karar açıklandı. 
ÖZÜR DİLEMELİ İSTİFA ETMELİ
ÖZÜR DİLEMELİ İSTİFA ETMELİ
ADD Başkanı Azmi Kerman, Diyanet İşleri Başkanının 9 Kasım'da Kadir Mısıroğlu'nu ziyaret etmesine sert tepki gösterdi. "Başkan derhal özür dilemeli ve istifa etmeli" dedi.
TERMİK SANTRALDE FLAŞ GELİŞME
TERMİK SANTRALDE FLAŞ GELİŞME
Büyükşehir Belediye Başkanı Yılmaz Büyükerşen alpu'ya yapıulması planlanan termik santral ile ilgili önemli bir iddiada bulundu. Santralin ihaleye çıkılmadan Çinlilere yaptırılacağı yönünde haberler olduğunu belirtti.
KAN DONDURAN İTİRAFLAR
KAN DONDURAN İTİRAFLAR
Eskişehir'de, bir kadına tecavüz edildiği gerekçesiyle işlenen cinayet davasında 4 sanığın yargılanmasına başlandı. 
 CUMHURBAŞKANINA  HAKARETE TUTUKLAMA
CUMHURBAŞKANINA HAKARETE TUTUKLAMA
Eskişehir'de, sosyal paylaşım hesaplarından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'a hakaret ettiği öne sürülen kişi tutuklandı.
KAÇAK İÇKİ BASKINI
KAÇAK İÇKİ BASKINI
Eskişehir'de, 122 litre kaçak içki ele geçirildi.