POST HOC VE HOROZ

17.04.2018 06:30

POST HOC VE HOROZ



Bundan sonra oldu, dolayısıyla bundan ötürü oldu” anlamında Latince olarak ifade edilen, yanlış bir mantık kuralıdır. Sıklıkla "post hoc" olarak kısa kullanılır, asıl açılımı “post hoc, ergo propter hoc” şeklindedir. Temel formu: A, B'den önce olmaktadır, dolayısıyla A, B'nin nedenidir. İnsanevladının çok sıklıkla kullandığı bir safsata türüdür. Safsatalar bilindiği gibi hatalı akıl yürütme sonucu oluşan yanlış çıkarımları anlatır. Post hoc mantık hatasının en temel sebebi, konuyu inceleyen insanın mantık oluşturma sırasında yeterince dikkatli olmaması ve yanlış neden-sonuç ilişkileri kurmasıdır. Buna ilişkin güzel bir öyküyü paylaşayım sizlerle: Kızılderili kabilesinin yeni seçilen genç ve eğitimli büyücüsü, kendisine "önümüzdeki kış nasıl geçecek" diye sorulunca, meteoroloji müdürünü aramış ve soruyu ona yöneltmiş. Meteoroloji müdürü "kış soğuk geçecek" deyince, genç büyücü kabilesine "kış soğuk geçecek, ormanda ne kadar odun bulursanız toplayıp stok edin” demiş. Birkaç hafta sonra büyücü yine meteoroloji müdürünü arayıp, aynı soruyu tekrar sormuş. Bu kez müdür "kış çok soğuk" geçecek diye cevap vermiş. Büyücü "bunu nereden anlıyorsunuz" diye sorunca meteoroloji müdürü "çünkü kızılderililer ormanda harıl harıl odun toplamaya başladılar" diyerek açıklamış tahminin kaynağını…

Bu mantık hatasının, evrimsel biyolojide de çok kritik bir sorgulaması vardır. Evrimi tam olarak anlayamamış insanlar, evrimin amacının insanları oluşturmak olduğunu düşünme hatasına sıklıkla düşerler. Omurgalı hayvanlar günümüzden 370 milyon yıl önce denizden karaya çıkmışlardır. Günümüzden 6 milyon yıl önce insansılar (hominidler) evrimleşmeye başlamıştır. Dolayısıyla omurgalılar, insanları evrimleştirmek için karaya çıkmışlardır, diye düşünmek mümkün. Şimdi böylesi bir düşünceye sahip biri kendisini bu dünyanın sahibi zannetmez mi? Oysa ki ne evrimin nihai amacı insanı üretmektir, ne de evrimin herhangi bir başka amacı veya öngörüsü vardır. Bazı kültürlerde ise post hoc, hayatı daha eğlenceli kılar: “Horoz ötünce güneş doğuyorsa, horozun ötüşü güneşi doğurur” görüşü eğlencelidir aslında. Bilgi yoksa, güneşi horoz da doğurtur. Tabii birde bunun ciddi tarafı var: Mesela “erken öten horozun başını keserler” diye bir egemen lafı vardır. Başını keserler ama ne çare ki horoz çevresini uyandırmıştır artık. Erken öten horozlar insanları erken uyandırır. Önemli olanda bu tür horozların sayısını çoğaltmaktır ki her tarafta ötsünler, hiç susmasınlar. O zaman ne başları kesilebilir, ne de insanlar uyur…

Yorumlar (0) / Onay bekleyen (0)

Yorum Ekle